Mục tiêu học tập và đề cương khoá học: viết sao cho chấm được

Mục tiêu học tập là câu mô tả người học sẽ làm được gì sau khoá học, trong điều kiện nào và đạt đến chuẩn nào. Cách viết dễ dùng nhất là công thức ABCD (Audience – Behavior – Condition – Degree) kết hợp động từ chọn theo thang Bloom. Còn đề cương khoá học là tài liệu gói các mục tiêu đó lại cùng chuyên đề, thời lượng, hoạt động và cách đánh giá, để người duyệt, người dạy và người học cùng nhìn một bản.

Nói ngắn gọn: mục tiêu viết đúng là mục tiêu chấm được vào cuối khoá. Không chấm được thì đó chỉ là lời chúc.

Hợp đồng xây nhà không có biên bản nghiệm thu

Hãy hình dung bạn thuê xây một căn nhà. Hợp đồng ghi rất đẹp: “xây nhà khang trang, hiện đại, phù hợp nhu cầu gia đình”. Không có bản vẽ, không có tiêu chuẩn vật liệu, không có biên bản nghiệm thu. Đến ngày bàn giao, bên xây nói đã xong, bạn nói chưa đạt, và không ai có căn cứ để chứng minh mình đúng.

Rất nhiều đề cương đào tạo đang được ký theo kiểu hợp đồng đó. Mục tiêu ghi “giúp học viên hiểu rõ quy trình bán hàng”, “nâng cao nhận thức về chăm sóc khách hàng”, “trang bị kỹ năng giao tiếp hiệu quả”. Nghe hợp lý. Nhưng hết khoá, người duyệt ngân sách hỏi “đạt chưa”, và câu trả lời duy nhất có trong tay là điểm hài lòng cuối buổi.

Tôi coi mục tiêu học tập là biên bản nghiệm thu viết trước. Viết nó trước khi soạn nội dung buộc bạn trả lời câu hỏi khó nhất từ đầu: thế nào thì gọi là học xong?

Ở bài thiết kế chương trình đào tạo, tôi đã nói về chuỗi đi ngược từ kết quả kinh doanh về hành vi. Bài này đi sâu vào khâu kế tiếp: viết từng câu mục tiêu sao cho chấm được, rồi gói chúng thành một đề cương dùng ngay.

Mục tiêu học tập là gì, và khác gì mục tiêu đào tạo?

Mục tiêu học tập (learning objective) là điều người học làm được ngay khi kết thúc khoá, thường đo được trên lớp. Nó khác với mục tiêu hành vi ở chỗ làm sau lớp, và khác với mục tiêu kinh doanh mà doanh nghiệp muốn thay đổi. Ba tầng này phải nối với nhau, nhưng không được viết lẫn vào nhau.

Tầng mục tiêu	Trả lời câu hỏi	Đo ở đâu, khi nào	Ví dụ (giả định)
Mục tiêu kinh doanh	Chỉ số nào của công ty cần thay đổi?	Báo cáo kinh doanh, sau 1–3 tháng	Tăng tỷ lệ khách cũ quay lại
Mục tiêu hành vi	Đội ngũ cần làm đều đặn việc gì trong công việc?	Quản lý quan sát, 30–90 ngày sau lớp	Gọi chăm sóc khách sau dịch vụ trong 48 giờ
Mục tiêu học tập	Cuối khoá, người học làm được gì, đạt chuẩn nào?	Bài tập, bài đóng vai trên lớp	Thực hiện cuộc gọi chăm sóc theo kịch bản 4 bước, đạt 4/5 tiêu chí

Một lỗi rất hay gặp là đem mục tiêu kinh doanh viết vào phần mục tiêu học tập: “sau khoá, doanh số tăng 20%”. Lớp học không tự làm doanh số tăng. Lớp học chỉ chịu trách nhiệm cho tầng cuối cùng; hai tầng trên cần thêm quản lý trực tiếp, công cụ và thời gian, như tôi viết trong bài học xong không áp dụng.

Công thức ABCD để viết một mục tiêu học tập

ABCD là công thức bốn phần để viết mục tiêu học tập: Audience (ai học), Behavior (làm được gì, bằng động từ quan sát được), Condition (trong điều kiện nào, với công cụ gì) và Degree (đạt đến mức nào thì tính là đạt). Đây là cách nhớ được nhiều trung tâm giảng dạy đại học hướng dẫn, ví dụ University of Connecticut.

Gốc của nó là cách viết ba phần của Robert Mager trong cuốn Preparing Instructional Objectives (1962): hành vi, điều kiện và tiêu chuẩn. Theo bảng so sánh của George Mason University, ABCD gần giống định dạng của Mager, chỉ thêm phần người học (Audience) cho rõ ràng.

Phần	Câu hỏi	Viết thế nào	Ví dụ
A — Người học	Ai?	Vị trí, cấp bậc, kinh nghiệm	Nhân viên lễ tân mới của phòng khám
B — Hành vi	Làm được gì?	1 động từ quan sát được + đối tượng	xử lý cuộc gọi khách đòi đổi lịch hẹn
C — Điều kiện	Trong bối cảnh nào?	Có/không có tài liệu, tình huống gì, thời gian bao lâu	trong bài đóng vai 5 phút, có bảng lịch bác sĩ
D — Chuẩn đạt	Đến mức nào?	Số tiêu chí, độ chính xác, thời gian	đạt ít nhất 4/5 tiêu chí của bảng chấm

Ghép lại: “Nhân viên lễ tân mới xử lý được cuộc gọi khách đòi đổi lịch hẹn trong bài đóng vai 5 phút, có bảng lịch bác sĩ, đạt ít nhất 4/5 tiêu chí của bảng chấm.”

Câu dài hơn hẳn “hiểu quy trình đặt lịch”, nhưng người dạy biết ngay phải chuẩn bị gì, và người duyệt biết cuối khoá sẽ kiểm cái gì.

Viết lại bốn mục tiêu hay gặp

Viết mơ hồ	Viết lại theo ABCD
Hiểu về kỹ năng đặt câu hỏi	Nhân viên sale đặt đủ 5 câu khai thác nhu cầu trong một cuộc gọi mẫu 10 phút, đạt 4/5 tiêu chí
Nâng cao kỹ năng thuyết trình	Trưởng nhóm trình bày đề xuất 5 phút theo cấu trúc kết luận trước, đúng giờ, qua bảng chấm 6 tiêu chí
Nhận thức tầm quan trọng của an toàn	Công nhân chỉ ra ít nhất 4/5 lỗi an toàn trong bộ 5 ảnh hiện trường
Biết cách phản hồi nhân viên	Quản lý mới đưa một phản hồi theo mẫu 3 bước trong bài đóng vai, người quan sát xác nhận đủ cả 3 bước

Chọn động từ theo thang Bloom

Thang Bloom là cách xếp các mức tư duy từ đơn giản đến phức tạp, do nhóm của Benjamin Bloom giới thiệu năm 1956 (theo Training Industry). Bản sửa đổi của Anderson và Krathwohl công bố năm 2001 đổi tên các mức thành động từ: Nhớ, Hiểu, Áp dụng, Phân tích, Đánh giá, Sáng tạo — Sáng tạo được đưa lên mức cao nhất.

Với người viết mục tiêu, thang Bloom có một công dụng rất thực tế: nó là kho động từ và là thước đo xem mục tiêu đang đặt ở mức nào.

Mức (bản 2001)	Nghĩa ngắn	Động từ gợi ý	Ví dụ trong doanh nghiệp	Hoạt động / cách chấm hợp
Nhớ	Nhắc lại thông tin	liệt kê, kể tên, nhắc lại	Liệt kê 6 bước quy trình xử lý khiếu nại	Quiz, thẻ ghi nhớ
Hiểu	Giải thích, phân loại, tóm tắt	giải thích, phân loại, so sánh	Phân loại 10 câu từ chối thành từ chối thật và từ chối phản xạ	Bài ghép nối, giải thích lại bằng lời
Áp dụng	Thực hiện một quy trình	thực hiện, xử lý, lập, soạn	Lập báo giá cho 2 tình huống khách khác nhau	Bài thực hành, đóng vai có bảng chấm
Phân tích	Tách thành phần, tìm quan hệ	chẩn đoán, chỉ ra nguyên nhân, đối chiếu	Chỉ ra nguyên nhân mất đơn từ 3 cuộc gọi ghi âm	Phân tích tình huống, bài ca
Đánh giá	Phán đoán theo tiêu chí	chấm, nhận xét, chọn và bảo vệ lựa chọn	Chấm bài đóng vai của đồng nghiệp theo bảng tiêu chí	Chấm chéo, bảo vệ lựa chọn
Sáng tạo	Kết hợp thành cái mới	thiết kế, xây dựng, đề xuất	Soạn kịch bản chăm sóc cho một nhóm khách mới	Dự án nhỏ, sản phẩm thật

Định nghĩa từng mức trong bảng dựa theo trang hướng dẫn của McMaster University, trích từ Anderson và Krathwohl (2001).

Luật riêng của tôi khi dùng thang này cho đào tạo doanh nghiệp: mục tiêu chính của khoá đặt từ mức Áp dụng trở lên. Nhớ và Hiểu vẫn cần, nhưng chỉ là bậc đệm cho một mục tiêu cao hơn. Một khoá mà mọi mục tiêu đều nằm ở Nhớ và Hiểu là một buổi đọc tài liệu, không phải buổi đào tạo.

Mục tiêu viết xong mới là một nửa. Chuẩn đạt (chữ D) thường không nằm trong đầu giảng viên mà nằm trong quy trình của công ty: báo giá đúng là đúng theo mẫu nào, cuộc gọi tốt là tốt theo bước nào. Công ty chưa có quy trình chuẩn thì mục tiêu học tập không có gì để bám.

Quà tặng miễn phí · Checklist tự chấm điểm

Checklist hệ thống hoá doanh nghiệp: 30 điểm tự chấm

Tự chấm 30 điểm trong 15 phút để biết công ty bạn đang yếu ở lớp nào, nên làm gì trước — kèm mẫu SOP 1 trang, mẫu họp tuần và ví dụ điền sẵn cho công ty 40 người.

• — 30 câu hỏi Có/Chưa chia theo 6 lớp của hệ thống quản trị
• — Thang diễn giải kết quả và 3 việc nên làm trước cho từng mức điểm
• — Mẫu SOP 1 trang copy dùng ngay
• — Mẫu chương trình họp quản lý hằng tuần 60–90 phút
• — Ví dụ điền sẵn: chấm điểm công ty 40 người, SOP "Báo giá cho khách mới", họp tuần có số liệu (giả định)

Danh xưng

Danh xưng Anh Chị

Họ tên Email

Website

Tôi đồng ý nhận tài liệu và email. Xem Chính sách bảo mật. Nhận tài liệu ngay →

Miễn phí, huỷ đăng ký lúc nào cũng được.

Mục tiêu tổng và mục tiêu chuyên đề

Một khoá học có hai lớp mục tiêu. Mục tiêu tổng của khoá (thường 3–5 câu) là những gì người học làm được khi kết thúc toàn khoá. Mục tiêu chuyên đề là các bước nhỏ phải đạt trong từng chuyên đề để đi tới mục tiêu tổng, và thường nằm ở mức Bloom thấp hơn một bậc.

Ví dụ giả định cho khoá “Chăm sóc khách hàng sau dịch vụ” của một chuỗi nha khoa:

• Mục tiêu tổng: Nhân viên chăm sóc khách hàng thực hiện cuộc gọi chăm sóc sau điều trị theo kịch bản 4 bước, trong bài đóng vai 6 phút với khách giả định đang không hài lòng, đạt 4/5 tiêu chí.
• Mục tiêu chuyên đề 1 (Hiểu): Phân loại đúng ít nhất 8/10 phản hồi khách mẫu vào ba nhóm: hài lòng, băn khoăn, không hài lòng.
• Mục tiêu chuyên đề 2 (Áp dụng): Nói câu mở đầu và câu hỏi thăm theo kịch bản trong bài luyện theo cặp, đủ 2 ý bắt buộc.
• Mục tiêu chuyên đề 3 (Áp dụng): Xử lý một phản hồi không hài lòng theo 3 bước ghi nhận, làm rõ, hẹn bước tiếp theo.

Mục tiêu chuyên đề nào không góp vào mục tiêu tổng nào là dấu hiệu nội dung thừa.

Từ mục tiêu ra đề cương khoá học

Đề cương khoá học là tài liệu một đến hai trang mô tả khoá học dành cho ai, giải quyết vấn đề gì, người học làm được gì sau khoá, gồm những chuyên đề nào, học bằng hoạt động gì và đánh giá ra sao. Đề cương tốt giúp người duyệt quyết định nhanh và giúp giảng viên không lạc đề khi soạn bài.

Form đề cương tôi dùng ở LeaderUp gồm ba phần, và tôi viết theo đúng thứ tự dưới đây:

1. Tổng quan — đối tượng (vị trí, số lượng, kinh nghiệm), vấn đề hiệu suất đang gặp, mục tiêu tổng viết theo ABCD, thời lượng, hình thức học.
2. Cấu trúc chuyên đề — một bảng, mỗi dòng là một chuyên đề, có mục tiêu chuyên đề, ý chính, hoạt động học, thời lượng và cách đánh giá.
3. Thông tin khác — việc người học chuẩn bị trước lớp, vai trò của quản lý trực tiếp sau lớp, kế hoạch đo hiệu quả, yêu cầu phòng học và học liệu.

Bảng dưới là phần Cấu trúc chuyên đề cho khoá nha khoa giả định ở trên, thời lượng nửa ngày (240 phút, đã gồm 15 phút nghỉ). Tên chuyên đề, hoạt động và số phút là minh hoạ cách điền, không phải số liệu thực tế.

Chuyên đề	Mục tiêu chuyên đề	Ý chính	Hoạt động học	Phút	Cách đánh giá
1. Nghe ra khách đang ở đâu	Phân loại 8/10 phản hồi mẫu đúng nhóm	Ba nhóm phản hồi, dấu hiệu nhận biết từng nhóm	Nghe 10 đoạn ghi âm mẫu, phân loại theo nhóm 3 người	45	Phiếu phân loại, đối chiếu đáp án
2. Mở cuộc gọi và hỏi thăm	Nói đủ 2 ý bắt buộc theo kịch bản	Câu mở đầu, câu hỏi thăm mở, điều không được hỏi	Làm mẫu, luyện theo cặp, đổi vai	50	Người quan sát tích bảng 2 ý
3. Xử lý khách không hài lòng	Xử lý theo 3 bước ghi nhận – làm rõ – hẹn bước tiếp	Ba bước, những câu nên tránh	Làm mẫu, đóng vai theo trạm, 3 tình huống	70	Bảng chấm 3 bước
4. Ghép thành cuộc gọi hoàn chỉnh	Đạt mục tiêu tổng: 4/5 tiêu chí	Kịch bản 4 bước liền mạch	Đóng vai trọn cuộc gọi 6 phút, chấm chéo	45	Bảng chấm 5 tiêu chí
Tổng kết	Cam kết áp dụng	Kế hoạch gọi tuần đầu	Viết 3 việc sẽ làm, gửi bản sao cho quản lý	15	Phiếu cam kết

Bạn sẽ thấy cột cuối cùng không bao giờ trống. Đó là quy tắc chứ không phải hình thức: chuyên đề nào không có cách đánh giá thì chưa biết dạy xong hay chưa. Từng buổi trong bảng này sau đó được tách thành kế hoạch từng phút theo ROPES, như tôi viết trong bài cấu trúc bài giảng.

Soát độ khớp: mục tiêu – hoạt động – đánh giá

Đề cương tốt là đề cương mà ba thứ khớp nhau: mục tiêu nói làm được gì, hoạt động cho người học luyện đúng việc đó, đánh giá chấm đúng việc đó. Lệch một trong ba, khoá học sẽ dạy một đằng, chấm một nẻo.

Ví dụ lệch hay gặp: mục tiêu là “xử lý được khách không hài lòng” (mức Áp dụng), nhưng hoạt động là nghe giảng, và đánh giá là bài trắc nghiệm 10 câu (mức Nhớ). Học viên có thể đạt 10/10 mà vẫn không xử lý được một khách nào.

Checklist tôi chạy qua trước khi gửi đề cương đi duyệt:

• Mỗi mục tiêu bắt đầu bằng một động từ quan sát được, không có chữ “và” nối hai hành vi.
• Mục tiêu tổng nằm ở mức Áp dụng trở lên trên thang Bloom.
• Mỗi mục tiêu có đủ điều kiện và chuẩn đạt (chữ C và D).
• Toàn khoá chỉ có 3–5 mục tiêu tổng.
• Mỗi mục tiêu có ít nhất một hoạt động luyện cùng mức Bloom với nó.
• Mỗi mục tiêu có một cách chấm cùng mức Bloom với nó; chấm kỹ năng bằng bảng tiêu chí, không bằng trắc nghiệm.
• Tổng số phút trong bảng chuyên đề khớp thời lượng khoá.
• Phần Thông tin khác ghi rõ ai theo dõi sau lớp và theo dõi hành vi nào.

Nếu bạn muốn soát cả chương trình xem có đáng mở lớp không trước khi viết đề cương, hãy quay lại bước phân tích nhu cầu đào tạo. Đề cương viết hay đến đâu cũng không cứu được một khoá học không ai cần.

Sai lầm thường gặp khi viết mục tiêu học tập và đề cương

• Viết đề cương từ mục lục slide cũ. Mục lục trả lời “dạy gì”, còn đề cương phải trả lời “người học làm được gì”. Hai câu hỏi cho ra hai tài liệu khác hẳn nhau.
• Mục tiêu bằng động từ không nhìn thấy được. “Hiểu”, “nắm vững”, “nhận thức” — đến lúc chấm không có gì để chấm.
• Gộp hai hành vi vào một mục tiêu. “Lập được báo giá và thuyết phục được khách” là hai mục tiêu, cần hai bài luyện và hai cách chấm.
• Mục tiêu cao, đánh giá thấp. Mục tiêu ở mức Áp dụng mà chấm bằng trắc nghiệm nhớ kiến thức thì kết quả chấm không nói lên điều gì.
• Bỏ trống chuẩn đạt. Thiếu chữ D thì mọi học viên đều “đạt”, và không ai biết ai cần kèm thêm.
• Đề cương không có phần sau lớp. Người duyệt sẽ duyệt một buổi học, không phải một thay đổi hành vi.

Tóm lại

• Mục tiêu học tập nêu rõ ai học, làm được gì, trong điều kiện nào, đạt chuẩn nào — viết như một biên bản nghiệm thu trước khi soạn nội dung.
• ABCD (Audience, Behavior, Condition, Degree) là công thức bốn phần, phát triển từ cách viết ba phần của Robert Mager năm 1962.
• Thang Bloom bản sửa đổi 2001 của Anderson và Krathwohl có sáu mức; đào tạo doanh nghiệp nên đặt mục tiêu chính từ mức Áp dụng trở lên.
• Đề cương khoá học theo form ba phần: Tổng quan, Cấu trúc chuyên đề, Thông tin khác; mỗi chuyên đề có mục tiêu, hoạt động, thời lượng và cách đánh giá.
• Trước khi gửi duyệt, soát độ khớp giữa mục tiêu, hoạt động và đánh giá.

Việc làm ngay hôm nay: mở đề cương khoá học gần nhất của bạn, khoanh tròn mọi chữ “hiểu”, “nắm được”, “nâng cao”, rồi viết lại từng câu theo bốn phần ABCD. Câu nào không viết được chữ D, đánh dấu lại — đó là chỗ bạn cần ngồi với quản lý bộ phận để chốt “thế nào là đạt”.

Sau khi có đề cương, bước tiếp theo là chọn cách dạy cho từng chuyên đề — tôi viết trong bài phương pháp giảng dạy cho giảng viên nội bộ. Toàn bộ chuỗi đào tạo nội bộ có ở bài trụ cột đào tạo nội bộ và trang chuyên môn người làm đào tạo. Cách đo kết quả sau khoá có trong bài đo lường hiệu quả đào tạo. Nếu anh chị muốn cùng tôi rà lại đề cương cho một chương trình sắp triển khai, hãy nhận tư vấn.