Phương pháp giảng dạy cho giảng viên nội bộ: Tell–Show–Try–Do

Phương pháp giảng dạy cho giảng viên nội bộ nên chọn theo loại nội dung cần dạy, không theo sở thích của người dạy. Kỹ năng có thao tác quan sát được thì dùng Tell–Show–Try–Do: nói ngắn, làm mẫu, cho học viên làm thử có phản hồi, rồi làm thật trong công việc. Kỹ năng cần phán đoán thì dùng I do – We do – You do. Nội dung kiến thức thì soát bằng chín sự kiện dạy học của Gagné. Lớp toàn người nhiều kinh nghiệm thì dùng vòng học trải nghiệm của Kolb.

Năm khung còn lại trong bài này không thay Tell–Show–Try–Do. Chúng giúp bạn biết khi nào khung mặc định chưa đủ.

Đầu bếp chỉ có một cái chảo

Hãy hình dung một đầu bếp giỏi món chiên. Cá chiên, gà chiên, đậu chiên, đều ngon. Một hôm khách gọi món canh. Anh vẫn bắc chảo, vẫn đổ dầu, vì đó là cách duy nhất anh biết nấu.

Giảng viên nội bộ thường được chọn vì giỏi nghề, rồi được học một cách dạy duy nhất — hoặc chẳng được học cách nào, cứ thế dạy theo cách mình từng được dạy. Kết quả là mọi buổi học đều giống nhau: giảng một tiếng, hỏi đáp mười phút. Buổi dạy thao tác phần mềm như vậy, buổi dạy xử lý khiếu nại như vậy, buổi phổ biến quy định mới cũng như vậy.

Tôi không khuyên giảng viên nội bộ học thuộc mười khung lý thuyết. Tôi khuyên thành thạo một khung mặc định, và biết thêm vài khung để nhận ra lúc nào cần đổi chảo. Bài cấu trúc bài giảng đã nói về bộ khung ROPES cho cả buổi. Bài này đi vào câu hỏi bên trong mỗi khối Phát triển: dạy ý chính này bằng cách nào.

Phương pháp giảng dạy cho giảng viên nội bộ: chọn theo loại nội dung

Cách chọn phương pháp nhanh nhất là nhìn vào mục tiêu học tập của chuyên đề rồi hỏi: học viên cần làm theo một quy trình, cần phán đoán trong tình huống, cần biết và nhớ thông tin, hay cần thay đổi cách nhìn về công việc? Mỗi loại hợp với một khung khác nhau.

Loại nội dung	Dấu hiệu nhận biết	Khung nên dùng	Ví dụ trong doanh nghiệp
Kỹ năng thao tác	Có các bước cố định, làm đúng thì nhìn thấy	Tell–Show–Try–Do, Job Instruction	Nhập đơn trên phần mềm, pha chế theo công thức, kiểm hàng
Kỹ năng phán đoán	Không có kịch bản cố định, phải đọc tình huống	I do – We do – You do	Xử lý khiếu nại, viết đề xuất, phản hồi nhân viên
Kiến thức, quy định	Cần nhớ và giải thích đúng	Chín sự kiện của Gagné	Chính sách đổi trả, quy định an toàn, thông tin sản phẩm
Tư duy, thái độ	Người học đã có kinh nghiệm, cần nhìn lại	Vòng học trải nghiệm Kolb	Lãnh đạo đội nhóm, giao việc, làm chủ công việc
Giải quyết bài toán thật	Kết hợp nhiều kỹ năng để xử lý việc thật	Nguyên tắc dạy học của Merrill	Lập kế hoạch bán hàng quý, xử lý một khách lớn sắp mất

Mục tiêu học tập là đầu vào của bảng này. Nếu mục tiêu còn viết kiểu “hiểu về…”, bạn sẽ không biết nó thuộc dòng nào. Cách viết mục tiêu đo được có trong bài mục tiêu học tập và đề cương khoá học.

Tell–Show–Try–Do: làm từng bước cho đúng nghề

Tell–Show–Try–Do là khung bốn bước để dạy một kỹ năng: Tell (nói ngắn việc này để làm gì, gồm mấy bước, chuẩn đạt là gì), Show (người dạy làm mẫu), Try (học viên làm thử trên lớp, có phản hồi) và Do (học viên làm thật trong công việc, có người theo dõi). Đây là khung mặc định LeaderUp dùng cho mọi nội dung kỹ năng.

Bốn bước thì ai đọc cũng nhớ. Cái phân biệt người dạy có nghề là những luật nhỏ bên trong từng bước. Đây là các luật tôi đặt cho giảng viên nội bộ:

Tell — nói ít hơn bạn muốn.

• Mở bằng lý do: làm đúng việc này thì người học đỡ được gì, khách được gì.
• Nói số bước trước khi nói nội dung từng bước: “Việc này có 4 bước.”
• Nói chuẩn đạt ngay từ đầu, để học viên biết lát nữa mình bị chấm theo gì.

Show — làm mẫu hai lần.

• Lần một ở tốc độ thật, để học viên thấy việc này trông thế nào khi làm thành thạo.
• Lần hai chậm lại và nói to suy nghĩ ở mỗi bước: “Đến đây tôi kiểm lại mã hàng, vì đây là chỗ hay nhập nhầm nhất.”
• Làm mẫu cả một lỗi phổ biến, rồi chỉ ra vì sao sai. Học viên nhớ lỗi lâu hơn nhớ cách đúng.

Try — thử từ dễ đến khó.

• Lượt đầu cho tình huống dễ, có bảng bước bên cạnh. Lượt sau bỏ bảng bước, tăng độ khó.
• Cho học viên nói bước trước khi làm. Họ nói sai thì sửa trước khi họ làm sai.
• Phản hồi ngay sau mỗi lượt: một điều làm đúng, một điều cần đổi, rồi cho làm lại.

Do — hẹn trước, ngay trên lớp.

• Trước khi kết thúc buổi, chốt với từng người: làm việc này lần đầu với khách thật vào ngày nào.
• Quản lý trực tiếp biết trước sẽ quan sát hành vi nào, dùng bảng tiêu chí nào.
• Lần quan sát đầu tiên nên rơi vào tuần đầu sau lớp, khi người học còn nhớ.

Vì sao điều đã học hay tắt sau lớp, tôi viết riêng trong bài học xong không áp dụng. Cách giữ bước Do đơn giản nhất là đưa nó vào buổi họp 1-1 với nhân viên định kỳ: mỗi tuần hỏi một câu về việc đã thử, chỗ còn vướng, lần quan sát tiếp theo. Kịch bản dưới đây giúp quản lý làm việc đó trong 30 phút.

Quà tặng miễn phí · Kịch bản + bộ câu hỏi

Kịch bản họp 1-1 trong 30 phút

Kịch bản từng phút, 25 câu hỏi huấn luyện, mẫu ghi chép và một buổi 1-1 điền sẵn để bạn họp 1-1 với nhân viên ngay tuần này — không gượng gạo, không biến thành buổi báo cáo.

• — Kịch bản 30 phút chia theo từng phút, có câu nói mẫu
• — 25 câu hỏi huấn luyện chia 5 nhóm: kết nối, tiến độ, vướng mắc, phát triển, giữ người
• — Mẫu ghi chép 1-1 dùng lại hằng tuần (copy vào Google Sheets, Notion), kèm một buổi 1-1 điền sẵn, hội thoại mẫu và ví dụ phản hồi tốt
• — Mẫu tin nhắn email/Zalo thông báo lịch 1-1 cho cả đội
• — Bảng nên và không nên khi họp 1-1

Danh xưng

Danh xưng Anh Chị

Họ tên Email

Website

Tôi đồng ý nhận tài liệu và email. Xem Chính sách bảo mật. Nhận tài liệu ngay →

Miễn phí, huỷ đăng ký lúc nào cũng được.

Job Instruction: bản gốc của dạy kỹ năng tại chỗ làm

Job Instruction là một trong ba chương trình của Training Within Industry (TWI), phát triển ở Mỹ thời Thế chiến II để các công ty đào tạo nhanh rất nhiều công nhân mới thay cho người ra trận (theo Lean Enterprise Institute). Chương trình bắt đầu từ năm 1940. Job Instruction dạy người hướng dẫn cách truyền một công việc qua bốn bước.

Bước Job Instruction	Việc cần làm	Tương ứng Tell–Show–Try–Do
1. Chuẩn bị người học	Giúp người học thoải mái, nói việc sẽ học, hỏi họ đã biết gì	Phần đầu của Tell
2. Trình bày công việc	Làm từng bước, nhấn điểm mấu chốt và lý do	Tell + Show
3. Cho làm thử	Người học làm, rồi vừa làm vừa giải thích bước và lý do	Try
4. Theo dõi	Đi cùng người học ở những lần tự làm đầu tiên, trả lời thắc mắc, xác nhận họ đã làm vững	Do

Tôi đưa khung này vào bài vì hai lẽ. Thứ nhất, nó cho thấy Tell–Show–Try–Do không phải mẹo mới; tinh thần làm mẫu rồi cho làm thử tại chỗ làm đã được dùng trong sản xuất từ lâu. Thứ hai, TWI có một câu mà tôi muốn mọi giảng viên nội bộ dán lên bàn: người học chưa học được là người dạy chưa dạy được.

Với giảng viên nội bộ dạy kèm một – một, như trưởng ca dạy nhân viên mới ở quầy, Job Instruction thường hợp hơn cả một buổi lớp học. Bốn bước có thể diễn ra ngay tại vị trí làm việc trong 20 phút.

I do – We do – You do: chuyển dần trách nhiệm

I do – We do – You do là cách gọi ngắn của mô hình chuyển giao dần trách nhiệm (gradual release of responsibility), do Pearson và Gallagher đề xuất năm 1983 trong một nghiên cứu về dạy đọc hiểu. Người dạy làm trước (I do), rồi làm cùng học viên (We do), rồi học viên tự làm (You do).

Fisher và Frey (2008) phát triển mô hình thành bốn pha, thêm một pha mà bản ba bước hay bỏ: học viên làm cùng nhau trước khi làm một mình.

Pha	Ai làm chính	Trong lớp doanh nghiệp trông thế nào
I do — Làm mẫu	Người dạy	Giảng viên viết mẫu một email trả lời khiếu nại, nói to lý do chọn từng câu
We do — Làm cùng	Người dạy + cả lớp	Cả lớp cùng viết email thứ hai, giảng viên dẫn bằng câu hỏi
You do together — Làm theo nhóm	Nhóm học viên	Nhóm 3 người viết email cho tình huống thứ ba, so bài với nhóm khác
You do alone — Tự làm	Từng học viên	Mỗi người viết email cho tình huống thứ tư, chấm theo bảng tiêu chí

Khác biệt với Tell–Show–Try–Do nằm ở pha We do. Với kỹ năng phán đoán — viết, xử lý tình huống, phản hồi — khoảng cách từ xem mẫu đến tự làm quá xa. Pha làm cùng là cây cầu: người dạy vẫn cầm tay, nhưng học viên đã phải nghĩ.

Ví dụ trong bảng là giả định để minh hoạ cách chia pha, không phải một lớp học cụ thể.

Chín sự kiện dạy học của Gagné: checklist cho buổi dạy kiến thức

Chín sự kiện dạy học (nine events of instruction) là trình tự do Robert Gagné đề xuất trong cuốn The Conditions of Learning, xuất bản lần đầu năm 1965 (theo University of Florida). Chín bước đi từ thu hút chú ý đến giúp người học nhớ lâu và mang vào công việc.

Tôi không dùng chín sự kiện như một khung dạy riêng. Tôi dùng nó làm checklist soát buổi dạy, nhất là buổi nặng kiến thức như phổ biến chính sách hay giới thiệu sản phẩm mới, nơi người dạy dễ chỉ làm bước 4 rồi dừng.

Sự kiện	Câu hỏi soát	Nằm ở giai đoạn ROPES
1. Thu hút chú ý	Phút đầu có câu hỏi hay tình huống chạm vào việc của họ chưa?	Mở đầu
2. Nói rõ mục tiêu	Học viên biết hết buổi mình làm được gì chưa?	Mở đầu
3. Gợi lại điều đã biết	Có nối với kinh nghiệm hoặc bài trước không?	Mở đầu
4. Trình bày nội dung	Nội dung chia nhỏ, có ví dụ sát việc chưa?	Phát triển
5. Hướng dẫn cách học	Có mẹo nhớ, ví dụ đúng và sai, chỗ hay nhầm chưa?	Phát triển
6. Cho luyện tập	Học viên có tự làm gì không, hay chỉ nghe?	Phát triển
7. Phản hồi	Ai nhận phản hồi, cụ thể đến mức nào?	Phát triển
8. Đánh giá	Có kiểm xem ai đạt, ai chưa không?	Tổng kết
9. Giúp nhớ lâu và áp dụng	Có tài liệu tra cứu, việc làm ngay sau lớp không?	Tổng kết

Bảng cột cuối cho thấy một điều: Gagné và ROPES nói cùng một chuyện bằng hai cách. Ba sự kiện đầu là phần Mở đầu, bốn sự kiện giữa là phần Phát triển, hai sự kiện cuối là Tổng kết. Nếu buổi dạy của bạn trống dòng 6 và 7, đó là một buổi thuyết trình.

Vòng học trải nghiệm Kolb: khi người học nhiều kinh nghiệm hơn bạn

Vòng học trải nghiệm của David A. Kolb (1984) gồm bốn bước nối thành vòng: trải nghiệm cụ thể → quan sát và nhìn lại → rút ra khái niệm → thử nghiệm chủ động. Người học có thể vào vòng ở bất kỳ bước nào, và lần thử nghiệm sẽ thành trải nghiệm mới cho vòng sau.

Giảng viên nội bộ hay gặp tình huống khó: phải dạy một lớp toàn trưởng phòng, nhiều người lâu năm hơn mình. Giảng kiểu Tell trước là mất lớp ngay. Vòng Kolb đảo thứ tự: để họ trải nghiệm và tự rút ra bài học trước, người dạy chỉ đặt câu hỏi và gọi tên điều họ vừa tìm ra.

Bốn câu hỏi dẫn tôi dùng sau một hoạt động hoặc một bài đóng vai, mỗi câu ứng với một bước của vòng:

1. Trải nghiệm: “Vừa rồi chuyện gì đã xảy ra? Anh chị đã làm gì?”
2. Nhìn lại: “Lúc nào anh chị thấy khó nhất? Vì sao?”
3. Rút ra khái niệm: “Nếu phải viết thành một nguyên tắc cho người khác, anh chị viết câu gì?”
4. Thử nghiệm: “Tuần tới, anh chị sẽ thử nguyên tắc đó với ai, trong việc gì?”

Người dạy chỉ bổ sung khung lý thuyết ở bước 3, sau khi lớp đã tự viết nguyên tắc của mình. Khi đó lý thuyết là sự xác nhận, không phải bài giảng.

Nguyên tắc dạy học của Merrill: lấy bài toán thật làm trục

Nguyên tắc dạy học đầu tiên (First Principles of Instruction) của M. David Merrill (2002) cho rằng việc học hiệu quả khi xoay quanh một bài toán thật, đi qua bốn pha: kích hoạt kinh nghiệm cũ, minh hoạ kiến thức mới, áp dụng có phản hồi và tích hợp vào công việc của người học.

Khác với các khung trên, Merrill không bắt đầu từ từng kỹ năng nhỏ rồi ghép lại. Ông bắt đầu từ việc thật cần làm, rồi dạy các kỹ năng con trong bối cảnh của việc đó. Với đào tạo doanh nghiệp, điều này có nghĩa là thay “chuyên đề 1: phân tích số liệu, chuyên đề 2: lập kế hoạch” bằng “hôm nay mỗi nhóm lập kế hoạch bán hàng quý cho một khách hàng thật của công ty, và chúng ta học từng phần khi cần đến nó”.

Khung này hợp với khoá dài, người học đã có nền, và công ty có bài toán thật để mang vào lớp. Nó không hợp với người mới hoàn toàn: chưa có kỹ năng con nào thì bài toán thật chỉ gây ngợp.

Ghép các khung vào một buổi dạy

Trong thực tế, một buổi 90 phút hiếm khi dùng một khung duy nhất. Khung lớn của buổi là ROPES; bên trong mỗi khối Phát triển, bạn chọn khung theo loại nội dung của ý chính đó.

Ví dụ giả định: buổi “Giao việc cho nhân viên mới” dành cho trưởng nhóm của một công ty phần mềm B2B.

• Mở đầu dùng vòng Kolb rút gọn: mỗi người kể một lần giao việc bị làm sai, cả lớp tìm điểm chung.
• Ý chính 1 — Cấu trúc một lời giao việc dùng Tell–Show–Try–Do: giảng viên làm mẫu một lần giao việc có đủ kết quả cần đạt, hạn chót và cách kiểm, học viên luyện theo cặp.
• Ý chính 2 — Giao việc cho người đang quá tải dùng I do – We do – You do: việc này cần phán đoán, nên cả lớp cùng xử lý một tình huống trước khi chia nhóm.
• Tổng kết soát theo sự kiện 8 và 9 của Gagné: kiểm nhanh từng người, rồi mỗi người chọn một việc sẽ giao lại trong tuần theo cấu trúc mới.

Nội dung giao việc ở đây chỉ là ví dụ để thấy các khung lồng vào nhau thế nào. Nếu buổi của bạn dạy kỹ năng nghe trong lúc giao việc, các mức nghe có ở bài kỹ năng lắng nghe.

Sai lầm thường gặp khi chọn phương pháp giảng dạy

• Một khung cho mọi nội dung. Dạy quy định bằng đóng vai hay dạy thao tác bằng thảo luận đều phí thời gian.
• Bỏ bước làm mẫu vì “cái này đơn giản”. Với người dạy là đơn giản, với người học lần đầu thì không.
• Làm mẫu một lần, ở tốc độ thật. Học viên thấy bạn làm rất nhanh nhưng không thấy bạn nghĩ gì.
• Nhảy từ I do sang You do. Kỹ năng phán đoán cần pha làm cùng; thiếu nó, học viên sẽ đứng im trước bài tập.
• Dùng Kolb mà không chốt nguyên tắc. Hoạt động vui, thảo luận sôi nổi, nhưng không ai viết ra được điều đã học.
• Học thuộc tên khung thay vì luyện khung. Biết sáu tên khung không giúp gì; dạy thử một buổi bằng một khung mới giúp nhiều hơn.
• Không ai giữ bước Do. Lớp kết thúc là hết, quản lý trực tiếp không biết học viên vừa học gì.

Tóm lại

• Phương pháp giảng dạy nên chọn theo loại nội dung: thao tác, phán đoán, kiến thức hay tư duy.
• Tell–Show–Try–Do là khung mặc định cho kỹ năng; làm mẫu hai lần, thử từ dễ đến khó, hẹn bước Do ngay trên lớp.
• Job Instruction của TWI là bản gốc của dạy kỹ năng tại chỗ làm, hợp với kèm một – một.
• I do – We do – You do thêm pha làm cùng, cần cho kỹ năng phán đoán; Gagné là checklist cho buổi dạy kiến thức.
• Kolb hợp với lớp nhiều kinh nghiệm; Merrill hợp với khoá dài có bài toán thật.

Việc làm ngay hôm nay: lấy kế hoạch buổi dạy sắp tới, ghi cạnh mỗi ý chính một chữ — thao tác, phán đoán, kiến thức hay tư duy — rồi kiểm xem cách bạn định dạy có khớp với chữ đó không. Ý chính nào là kỹ năng mà chưa có phần làm mẫu, thêm vào ngay.

Đề cương và mục tiêu cho buổi dạy có ở bài mục tiêu học tập và đề cương khoá học; toàn bộ chuỗi đào tạo nội bộ có ở bài trụ cột đào tạo nội bộ và trang chuyên môn người làm đào tạo. Nếu anh chị muốn xây một đội giảng viên nội bộ dạy được bằng nhiều khung, hãy nhận tư vấn.